Maqolalar
Quyosh stansiyasi qachon o'zini oqlaydi?
So'nggi yillarda O'zbekistonda quyosh panellariga qiziqish sezilarli darajada oshdi – bunga elektr energiyasi tariflarining muntazam oshishi, davlat subsidiyalari va “Quyoshli xonadon” kabi dasturlar sabab bo'lmoqda. Biroq ko'pchilikni qiziqtiradigan asosiy savol o'zgarmay qolmoqda: sarmoya qachon o'zini oqlaydi va stansiya qachon sof foyda keltira boshlaydi?
Bu savolga yagona javob yo'q – o'zini oqlash muddati bir qator omillarga bog'liq: stansiyaning quvvati, foydalanilgan uskunalar sifati, hududdagi quyosh nurlanishi darajasi, ishlab chiqarilgan energiyadan qanday foydalanilishi (o'z ehtiyoji uchunmi yoki tarmoqqa sotish uchunmi) hamda davlat tomonidan beriladigan imtiyozlar.
O'zini oqlash muddatiga ta'sir qiluvchi asosiy omillar
1. Dastlabki sarmoya hajmi. Uy uchun 5–10 kVt quvvatli tizim o'rnatish o'rtacha 30–70 mln so'm sarmoyani talab qiladi. Quvvat qancha yuqori bo'lsa, boshlang'ich xarajat shuncha katta bo'ladi, biroq 1 kVt·soat tannarxi odatda pasayadi.
2. Quyosh nurlanishi va ishlab chiqarish hajmi. Ishlab chiqarish hajmi hududga, panellarning joylashuviga va yildagi quyoshli kunlar soniga bog'liq. O'zbekistonda yiliga o'rtacha qariyb 320 quyoshli kun bo'ladi, bu esa mamlakatni quyosh energetikasi uchun qulay hududlardan biriga aylantiradi 1.
3. Ishlab chiqarilgan energiyadan foydalanish usuli. Agar tizim faqat o'z ehtiyoji uchun ishlatilsa, foyda elektr energiyasi to'lovlarini tejash hisobiga keladi. Ortiqcha energiya tarmoqqa sotilsa, qo'shimcha daromad manbai paydo bo'ladi. Amalda faqat tarmoqqa sotishga moslashtirilgan 10 kVt quvvatli stansiya taxminan 24–30 oyda (2–2,5 yilda) o'zini oqlaydi.
4. Davlat subsidiyalari va imtiyozlari. “Quyoshli xonadon” dasturi doirasida jismoniy shaxslar 50 kVt gacha bo'lgan stansiyalardan tarmoqqa uzatilgan har bir kVt·soat ortiqcha elektr energiyasi uchun subsidiya oladi (hozirda 1 kVt·soat uchun qariyb 1 000 so'm). Bundan tashqari, quyosh stansiyasini o'z mablag'i hisobidan o'rnatgan fuqarolar bir martalik kompensatsiya olish huquqiga ega (bazaviy hisoblash miqdorining 20 baravarigacha, ya'ni taxminan 6,8 mln so'mgacha). Shuningdek, panellar egallagan maydon uchun yer va mol-mulk solig'i 3 yilga (akkumulyatorli tizimlar uchun 10 yilgacha) bekor qilinadi. Birgina 2026-yilning yanvar–mart oylarida O'zbekiston aholisi quyosh energiyasini tarmoqqa sotishdan 73,9 mlrd so'mdan ortiq daromad oldi – bu yo'nalishning haqiqiy ko'lamini ko'rsatadi.
5. Tizim turi va uskunalar sifati. Akkumulyatorli tizimlar ko'proq sarmoya talab qiladi, biroq energetik mustaqillik va uzoq muddatli ishonchlilikni oshiradi. Sifatli invertorlar va panellar uzoqroq xizmat qiladi va ta'mirlash xarajatlarini kamaytiradi – bu umumiy iqtisodiy samaradorlikka ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Real misollar: turli ko'lamdagi loyihalar
Quyida turli ko'lamdagi quyosh tizimlari uchun taxminiy hisob-kitoblar keltirilgan. 2- va 4-qatorlar ochiq manbalardagi real ma'lumotlarga asoslangan; 1- va 3-qatorlar esa xuddi shu ma'lumotlar asosida tuzilgan shartli (taxminiy) hisob-kitoblardir.
Tizim turi | Quvvati | Dastlabki sarmoya | Yillik ishlab chiqarish | O'zini oqlash muddati |
|---|---|---|---|---|
Kichik uy tizimi (faqat o'z ehtiyoji uchun) | 5 kVt | ~35 mln so'm | ~7 500 kVt·soat | ~4–5 yil |
O'rta uy tizimi (tarmoqqa sotish + subsidiya) | 10 kVt | ~60–70 mln so'm | ~15 000 kVt·soat | 24–30 oy (2–2,5 yil) |
Kichik tijorat obyekti (do'kon, ombor, kichik ishlab chiqarish) | 50 kVt | ~250–350 mln so'm | ~75 000 kVt·soat | ~3–4 yil |
Yirik sanoat stansiyasi – “Nur Navoi” quyosh stansiyasi (Karmana tumani) | 100 MVt | ~110 mln AQSh dollari | ~252–260 mln kVt·soat | 7–10 yil (imtiyozlar bilan 5–6 yil) |
Real misol: “Nur Navoi” quyosh stansiyasi (Karmana) 2
O'zbekistondagi yirik quyosh stansiyalarining amaldagi ko'rsatkichlarini tushunish uchun mamlakatning birinchi yirik quyosh fotoelektr stansiyasini ko'rib chiqish foydali.
Joylashuvi | Navoiy viloyati, Karmana tumani |
|---|---|
O'rnatilgan quvvati | 100 MVt |
Sarmoya hajmi | ~110 mln AQSh dollari |
Panellar soni | ~300 000 dona |
Yer maydoni | 283 gektar |
O'rtacha yillik ishlab chiqarish | ~252 mln kVt·soat |
Tejalgan tabiiy gaz | yiliga ~80 mln kub metr |
Investor va operator | Masdar (BAA) |
Faoliyat muddati (PPA shartnomasi) | 25 yil |
Ishga tushirilgan yili | 2021 |
Ushbu loyiha O'zbekiston tarixida xususiy investor tomonidan qurilgan birinchi elektr stansiyasi bo'ldi 2 va mamlakat quyosh energetikasi rivojida “birinchi qaldirg'och” vazifasini o'tadi. Shundan so'ng aynan shu investor Buxoro, Samarqand va Jizzax viloyatlarida yana bir necha yuz megavattlik quyosh stansiyalarini barpo etmoqda 4.
Bunday yirik loyihalar odatda 25 yillik uzoq muddatli elektr energiyasini sotib olish shartnomalari (PPA) asosida quriladi – bu investorga bir necha o'n yillar davomida barqaror daromad oqimini kafolatlaydi va odatda 7–10 yillik o'zini oqlash muddatini nazarda tutadi.
Jadvaldan ko'rinib turibdiki, loyiha ko'lami oshgani sari uning o'zini oqlash muddati ham uzayadi – yirik loyihalar odatda uzoq muddatli elektr energiyasini sotib olish shartnomalari (PPA) asosida quriladi va infratuzilmaga katta xarajatlarni talab qiladi. Shu bilan birga, tarmoqqa sotish imkoniyati va davlat subsidiyalari uy tizimlarining o'zini oqlash muddatini sezilarli darajada qisqartiradi.
Diagrammalar
1-diagramma. Quyida turli ko'lamdagi quyosh stansiyalari – uy tizimlaridan yirik sanoat obyektlarigacha – o'zini oqlash muddatlarining vizual taqqoslanishi keltirilgan:
Quyosh stansiyalarining ko'lamiga ko'ra o'zini oqlash muddati
Diagrammadan ko'rinib turibdiki, tarmoqqa sotishga yo'naltirilgan uy tizimi eng tez (~2,25 yilda) o'zini oqlaydi, imtiyozlarsiz yirik sanoat loyihasi esa eng uzoq muddatni (~8,5 yil) talab qiladi.
2-diagramma. Quyidagi grafikda tarmoqqa sotish rejimida ishlaydigan 10 kVt quvvatli uy stansiyasining jamlangan pul oqimi (sarmoyaning qaytish dinamikasi) oylar kesimida ko'rsatilgan:
10 kVt quvvatli tizimning jamlangan pul oqimi grafigi
Grafikdan ko'rinib turibdiki, dastlabki oylarda pul oqimi manfiy hududda bo'ladi (sarmoya hali o'zini oqlamagan), taxminan 27-oyda nol belgisiga yetadi va shu paytdan boshlab tizim sof foyda keltira boshlaydi.
Nega bu ko'rsatkich yildan-yilga o'zgaradi
O'zbekistonda elektr energiyasi tariflarining bosqichma-bosqich oshishi quyosh energetikasining iqtisodiy jozibadorligini kuchaytirmoqda – tarmoqdan sotib olinadigan elektr energiyasi qimmatlashgani sari tejalgan yoki sotilgan har bir kVt·soat quyosh energiyasining qadri ham ortadi. Shu bilan birga, davlat “yashil” tariflar tizimi va subsidiya mexanizmlarini muntazam yangilab bormoqda – 2026-yildan boshlab yuridik shaxslar uchun yangi “yashil tariflar”ni joriy etish ham muhokama qilinmoqda – shu sababli hisob-kitoblarni har yili qayta ko'rib chiqish zarur.
Xulosa
Quyosh fotoelektr stansiyasi bir martalik xarajat emas, balki uzoq muddatli sarmoyadir. Kichik uy tizimlari uchun o'zini oqlash muddati – ayniqsa tarmoqqa sotish va subsidiyalarni hisobga olganda – 2–3 yilni tashkil etsa, yirik sanoat va tijorat loyihalari uchun bu ko'rsatkich 5–10 yil oralig'ida bo'ladi. Aniq muddatni hisoblash uchun hududdagi quyosh nurlanishi darajasi, tizimning quvvati va sifati, energiyadan foydalanish usuli (o'z ehtiyoji uchun yoki sotish uchun) hamda amaldagi davlat subsidiyalarini hisobga olish zarur. Sarmoya kiritishdan oldin aniq dastlabki hisob-kitob qilish kutilayotgan foydani real baholashning eng ishonchli yo'lidir.
Manbalar
1. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining matbuot xizmati — https://president.uz/oz/lists/view/4580
2. Vikipediya — Navoiy Nur QES — https://uz.wikipedia.org/wiki/Navoiy_Nur_QES
3. PRNewswire (Masdarning rasmiy bayonoti) — https://www.prnewswire.com/ru/press-releases/masdar-nachinaet-realizatsiiu-znakovogo-proekta-nur-navoi-solar-na-100-mvt-v-uzbekistane-859633694.html
4. Spot.uz — https://www.spot.uz/oz/2020/12/23/fotoelektr-stansiya/
5. Jahon banki guruhi — https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2024/05/21/uzbekistan-to-build-new-solar-plant-and-first-battery-energy-storage-system-with-world-bank-group-support