Maqolalar

O'zbekistonda quyosh energetikasi raqamlarda: 320 quyoshli kundan 54% yashil maqsadgacha

23-iyul, 2026-yil

Energiya balansini o'zgartirgan to'rt yil

Burilish nuqtasi 2022–2025-yillarga to'g'ri keldi. Xalqaro qayta tiklanuvchi energiya agentligi (IRENA) ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekistonda qayta tiklanuvchi energiya bo'yicha o'rnatilgan quvvat 2022-yildagi 2,4 GVtdan 2023-yilda 3,25 GVtga, 2024-yilda 6,08 GVtga ko'tarildi va 2025-yil oxirida 10 GVt (10 027 MVt) dan oshdi^1,2. Birgina o'tgan yilda qayta tiklanuvchi quvvat qariyb 65% ga o'sdi, to'rt yilda esa to'rt baravardan ko'proq oshdi¹.

10 GVt – 2025-yil oxirida O'zbekistonda qayta tiklanuvchi energiya bo'yicha o'rnatilgan quvvat. Bu 2022-yil darajasidan to'rt baravar va o'tgan yilgidan 65% ko'p¹.

Bunday o'sish O'zbekistonni Markaziy Osiyodagi eng tez rivojlanayotgan qayta tiklanuvchi energiya bozorlaridan biriga aylantirdi¹.

1-diagramma. O'zbekistonda qayta tiklanuvchi energiya bo'yicha o'rnatilgan quvvatning o'sishi, 2022–2025-yillar. Manba: IRENA.

Buning harakatlantiruvchi kuchi – quyosh va shamol elektr stansiyalarining faol qurilishi. 2025-yilda ular 10,5 mlrd kVt·soat elektr energiyasi ishlab chiqardi³, va har bir yangi obyekt ishga tushishi bilan ularning mamlakat energiya balansidagi ulushi ortib bormoqda.

O'n gigavatt toza quvvat – va bu hali boshlanishi

2025-yil oxiriga kelib mamlakatdagi qayta tiklanuvchi energiya quvvati jami 10 GVtga yetdi. Shundan 3,9 GVt quyosh va 1,7 GVt shamol elektr stansiyalariga to'g'ri keladi (Energetika vazirligi ma'lumotlari)³, qolgan qismi gidroenergetika va boshqa qayta tiklanuvchi manbalar hissasidir. Bundan tashqari, milliy tarmoqqa 1,4 GVt quvvatli akkumulyator energiya to'plash tizimlari (BESS) ulangan³: ular elektr energiyasi ishlab chiqarmaydi, biroq quyosh generatsiyasi pasaygan kechki eng yuqori iste'mol paytlarini tekislaydi va butun tizimni barqarorroq qiladi.

2-diagramma. O'zbekistonda qayta tiklanuvchi quvvatlar tarkibi, 2025-yil oxiri. Manbalar: IRENA, Energetika vazirligi.

Bunga yaqqol misol – Masdar (BAA) bilan birgalikda amalga oshirilgan Nur Bukhara loyihasi: 63 MVt / 126 MVt·soat quvvatli energiya to'plash tizimi bilan jihozlangan 250 MVtli quyosh fotoelektr stansiyasi muddatidan oldin ishga tushirildi³. Loyiha davlat-xususiy sheriklik mexanizmlari va 20–25 yillik uzoq muddatli elektr energiyasini sotib olish shartnomalari (PPA) amalda qanday ishlashini yaqqol ko'rsatib berdi.

Kelgusi yillar uchun sarmoya portfeli ham hayratlanarli: 2030-yilgacha 15 GVt dan ortiq quyosh va shamol loyihalari hamda 3,7 GVt energiya to'plash tizimlari bo'yicha bitimlar imzolangan³. Milliy maqsad – energiya balansida qayta tiklanuvchi manbalar ulushini 30% dan 54% gacha oshirish¹.

Global kontekst: O'zbekiston dunyo bilan hamqadam

O'zbekistonning yashil o'sishi misli ko'rilmagan global yuksalish fonida kechmoqda. IRENA ma'lumotlariga ko'ra, 2025-yilda dunyodagi qayta tiklanuvchi energiya quvvati jami 5 155 GVt ga yetdi va bir yilda qariyb 700 GVt ga oshdi – bu yangi rekord. Yillik o'sishning to'rtdan uch qismi birgina quyosh energetikasi hissasiga to'g'ri keldi⁴.

3-diagramma. Dunyoda qayta tiklanuvchi quvvatlarning o'sishi, 2023–2025-yillar. Manba: IRENA.

Osiyo asosiy harakatlantiruvchi kuch bo'lib qolmoqda va dunyodagi qayta tiklanuvchi quvvatlarning yarmidan ko'prog'iga to'g'ri keladi. Eng katta hissani hamon Xitoy qo'shmoqda – uning qayta tiklanuvchi quvvati 2 258 GVtga yetdi, undan keyin AQSh, Yevropa Ittifoqi va Hindiston turadi¹. Umuman olganda, qayta tiklanuvchi manbalar endi sayyoradagi barcha o'rnatilgan generatsiyaning qariyb yarmini tashkil etadi, quyosh energetikasi esa dunyodagi eng yirik qayta tiklanuvchi texnologiyaga aylandi⁴.

Sababi oddiy va amaliy: quyosh stansiyalari yangi quvvat qo'shishning eng arzon va eng tez usuliga aylandi. Fotoelektr stansiyasini g'oyadan ishga tushirishgacha 2–3 yil kerak bo'ladi – yirik issiqlik elektr stansiyasi uchun esa 5–7 yil.

Tomdagi quyosh: uy panellari egalari qanday daromad oladi

O'zbekistonning yashil o'tishi faqat gigavattli stansiyalar haqida emas. Tobora ko'proq xonadonlar o'z quyosh panellarini o'rnatmoqda, davlat esa buni faol rag'batlantirmoqda.

2025-yildan buyon subsidiya dasturi amal qiladi: fuqarolarga quyosh panellari va suv isitgichlar narxining 20% gacha, issiqlik nasoslari narxining esa 40% gacha qismi (belgilangan limit doirasida) qoplab beriladi, yagona tarmoqqa uzatilgan ortiqcha elektr energiyasi uchun esa budjetdan haq to'lanadi⁵.

2025-yil davomida 45 000 nafar fuqaro tarmoqqa uzatilgan energiya uchun subsidiya oldi, to'lovlarning umumiy summasi 209 mlrd so'mdan oshdi⁶.

Natijalar o'zi gapirib turibdi: 2025-yilning birinchi yarmida tarmoqqa uzatilgan energiya uchun 28 500 kishi jami 63,5 mlrd so'm subsidiya olgan bo'lsa⁷, yil yakuniga kelib bu ko'rsatkich 45 000 nafar fuqarodan oshdi, to'lovlarning umumiy summasi esa 209 mlrd so'mdan ortdi⁶.

4-diagramma. Uy quyosh panellari egalariga to'langan subsidiyalar, 2025-yil. Manbalar: Energetika vazirligi, ipaknews.uz, caravan-info.uz.

Taqsimlangan generatsiya tarmoqqa tushadigan yukni kamaytiradi, uzatishdagi isroflarni qisqartiradi va ta'minot ishonchliligini oshiradi – ayniqsa olis hududlarda.

Keyingi qadamlar

O'zbekistonning strategik maqsadi – 2030-yilgacha energiya balansida qayta tiklanuvchi manbalar ulushini 30% dan 54% gacha oshirish¹. Bunga erishish uchun yashil quvvatlarni yanada kengaytirish, tarmoq infratuzilmasi va energiya to'plash tizimlarini rivojlantirish hamda yangi soha uchun kadrlar tayyorlash talab etiladi.

“Yashil Energiya” taqsimlangan yashil energetikaning uchala yo'nalishini rivojlantirmoqda: korxona va tashkilotlar hududidagi quyosh stansiyalari, mikro va mini GESlar hamda elektromobillarni quvvatlash stansiyalari tarmog'i. 2025-yil oxiriga kelib kompaniyaning ishlayotgan aktivlari o'rnatilgan quvvati 130 MVtga yetdi, quvvatlash stansiyalari esa Qashqadaryo, Jizzax va Buxoro viloyatlarida allaqachon ishlamoqda.

O'zbekiston uzra quyosh yiliga 320 kun charaqlaydi. Endi esa u tobora ko'proq foydali ishga xizmat qilmoqda.